به گزارش گروه هنرهای تجسمی پایگاه خبری تحلیلی سینمای نو، دبیری نشست را محمدرضا مریدی بر عهده داشت و شروین وکیلی و سیامک دل‌زنده به ترتیب درباره زیبایی‌شناسی هنر ایرانی و ساخته شدن تصویر ایران در نظم نمایشگاهی جدید سخن گفتند.
شروین وکیلی سخنانش را با تفکیک «حوزه تمدنی» از «کشور کنونی» آغاز کرد و گفت مقصود او تمدن ایرانی است، نه ایران سیاسی امروز. او فرض اصلی خود را این‌گونه بیان کرد که هر حوزه تمدنی ذوق و سلیقه زیبایی‌شناختی ویژه‌ای پرورده که در مجموعه‌ای از آثار هنری — از هنرهای تجسمی و موسیقی و شعر و رقص تا نمایش و معماری — نمود یافته است. به گفته او، در پنج و نیم هزاره تاریخ تمدن ایرانی، در حوزه‌هایی مانند دودمان‌های حاکم و ادیان گسست دیده می‌شود و در حوزه‌هایی مانند سبک زندگی، نظام‌های اندیشه‌ای و فناوری‌ها پیوستگی؛ اما در هنر «پیوستگی غالب است».
وکیلی سپس شش رکن زیبایی‌شناسی هنر ایرانی را برشمرد: نخست، گریز از خلأ؛ چراکه در هنر ایرانی امر تهی و خالی اهریمنی است و فضای خالی رسمیت ندارد، برخلاف هنر چینی که تعادل تهی و پرشدگی زیبایی می‌آفریند. دوم، ریاضی‌گونگی؛ هنر ایرانی بسیار هندسی است، از نسبت‌های خط نستعلیق تا تجزیه شکل به اجزای قابل اندازه‌گیری. سوم، ترجمه‌پذیری متقابل هنرها؛ هنرهای متفاوت ایرانی منطق و معادلات مشترکی دارند و ریاضیات حاکم بر معماری با موسیقی و وزن شعر هم‌خوان است. چهارم، پیوند با زبان و خط؛ معماری ایرانی خط‌محور است و پیوند میان زبان، خط و هنرهای گوناگون در آن عمیق است. پنجم، سلسله‌مراتبی بودن؛ هنر ایرانی در سطوح خرد و کلان قابل تعریف است و این سطوح کنار هم می‌آیند، چنان‌که از یک کاشی مسجد شیخ لطف‌الله تا کل ساختمان و از یک نگاره تا کل شاهنامه شاه طهماسبی همچون فراکتال، منطق و سلیقه مشترک دیده می‌شود. ششم، لایه‌لایگی محتوا؛ نمادپردازی هنر ایرانی فشرده و لایه‌لایه است و نمادها به شبکه‌ای از روایت‌ها و لایه‌های پیاپی معنا ارجاع می‌دهند، چنان‌که داستان زال و سیمرغ در سنت‌های اساطیری و فکری متفاوت تکثیر شده است. او این شش رکن را «شالوده هنر ایرانی» خواند و گفت هفتمی را فعلاً نادیده می‌گیرد. به گفته او، در عین پیوستگی، سنت‌های محلی مانند آناتولی، حجاز، میان‌رودان، ایلام، سیستان و بلوچستان و قفقاز نیز وجود دارند که همه در چارچوب همان ارکان کار می‌کنند و با هم داد و ستد داشتند؛ این مسیر طولانی هنر ایران که ۵۰۰۰ تا ۵۲۰۰ سال پیشینه دارد که به تعبیر او «طولانی‌ترین تاریخ پیوسته هنر روی کره زمین» است.
وکیلی در بخش دوم سخنانش با تفکیک «هنر دوران مدرن» از حدود ۱۷۷۰ تا ۱۸۰۰ میلادی به بعد، با مقدمه ۲۵۰ ساله عصر نوزایی، از «هنر مدرن متأخر» پس از جنگ جهانی دوم، گفت که برای اولین بار حدود ۲۰۰ سال پیش، این سنت هنری پیچیده‌تر از هنر ایرانی وارد ایران شد. او خود را منتقد مدرنیته خواند اما تأکید کرد که وامدار دو بخش آن، یعنی هنر مدرن و علم مدرن، است. او سه ایراد اصلی خود به هنر مدرن متأخر را چنین برشمرد: نخست، تفکیک زیبایی از مفهوم هنر و افتادن آن از اعتبار در نتیجه فروپاشی نظام‌های معنایی، معرفت‌شناختی و اخلاقی پس از جنگ‌های جهانی؛ دوم، قرار گرفتن «بازار» به عنوان واسطه میان آفریننده و مخاطب؛ و سوم، تبدیل هنر به ابزاری نهادی در سیاست، برخلاف گذشته که اثر هنری حامی خود را تبلیغ می‌کرد نه برعکس. به گفته وکیلی، ورود این هنر به ایران باعث «فروپاشی آن شش رکن» در موسیقی، رقص، نقاشی، مجسمه‌سازی و معماری ایران شده است.
سیامک دل‌زنده، سخنران دوم، موضوع خود را «ساخته شدن تصویر ایران درون نظم نمایشگاهی و بروکراسی جدید» خواند و گفت پروژه شخصی‌اش روایتگری تاریخ هنر ایران است. او با اشاره به اثر «هزاران آینه، یک وطن» از حسنا شاهوردی، شیما شایگان و امیرحسین شایگان، که در آن تصویر کامل نقشه ایران تنها با حضور دیگران در کنار آینه کامل می‌شود، بحث را با این پرسش آغاز کرد که تصویر نقشه ایران دلالتگر چیست و آیا می‌تواند جایگزین مفهوم گسترده‌تر ایران شود. دل‌زنده با اشاره به اینکه نقشه کنونی ایران، ایرانی «کوچک‌شده» از لحاظ جغرافیای سیاسی است، پرسید چرا این نقشه باید جایگزین دال مفهومی مهمی در ذهن ما شود؛ دالی که به گفته او با ادبیات فارسی گستره‌ای بسیار وسیع‌تر از «گربه کوچولوی ملوس» دارد.
او یادآور شد که مولانا از بلخ به قونیه رفت و کمال‌الدین بهزاد سال‌های آخر عمرش را در تبریز گذراند و با محدود کردن مفهوم ایران به نقشه سیاسی، این‌ها «جا نمی‌گیرند».
او سپس با اشاره به گوی جواهرنشان ناصرالدین شاه، که با ۳۴ کیلوگرم طلای ناب و ۵۱ هزار قطعه جواهر در ۱۵ ماه به سرپرستی ابراهیم زرگرباشی و دستور ناصرالدین شاه ساخته شد، گفت این کره در نوروز ۱۲۹۲ قمری سر سفره هفت‌سین گذاشته شد و جایگاه نمادین مهمی در نظام سیاسی یافت. به گفته او، ایران و انگلستان با الماس نشان داده شده‌اند و دریاها با زمرد؛ اشاره‌ای تلویحی به الماس‌های کوه نور و دریای نور. دل‌زنده در ادامه نمونه‌هایی از بازنمایی سیاسی نقشه ایران را مرور کرد: همچون پوستر تبلیغاتی «مام وطن» با عکس‌های میرزا حبیب چهره‌نگار از سفر رضاشاه به جنوب، نقاشی عباس رسام ارژنگی و کار حسن اسماعیل‌زاده. او همچنین به نقشه ایران هخامنشی و نقشه‌های دایره‌ای شکل جهان در سنت ایرانی، مانند نقشه‌های ادریسی و بیرونی در «التفهیم»، اشاره کرد که ایران را در مرکز جهان قرار می‌دادند؛ اندیشه‌ای که به ایده کهن‌تر «هفت کشور زمین» بازمی‌گردد و در شعر نظامی («همه عالم تن است و ایران دل») بازتاب یافته است.
بخش پایانی سخنان دل‌زنده به مفهوم «نظم نمایشگاهی» اختصاص یافت که آن را از تیموتی میچل وام گرفته و در بافتار تاریخ هنر ایران به کار گرفته است. او سال ۱۸۵۱ را نقطه عطف خواند: سومین سال پادشاهی ناصرالدین شاه، سال مرگ امیرکبیر، بازگشایی دارالفنون و همزمان افتتاح اولین نمایشگاه بزرگ جهانی در هاید پارک لندن در کریستال پالاس. به گفته او، غرفه‌بندی کشورها در نمایشگاه‌های جهانی طبقه‌بندی تازه‌ای از فرهنگ‌ها پدید آورد و به «تقلیل هویت‌ها» انجامید؛ نمونه‌اش ماکت مسجد مصری در پاریس که به جاذبه‌ای توریستی با رقص عربی و کافه تبدیل شد. هم‌نشینی شیء اصل و بدل، مانند ماکت مسجد شاه اصفهان در کنار فرش اصل اردبیل و نقاشی کمال‌الدین بهزاد، واقعیتی برساخته پدید می‌آورد که نماد جایگزین هویت واقعی یک فرهنگ می‌شود. دل‌زنده افزود که از دل همین نظم نمایشگاهی، و کشورها برای حضور در نمایشگاه‌ها سرود ملی و پرچم یافتند، از جمله ایران که در سال ۱۸۷۳ و همزمان با سفر ناصرالدین شاه به وین برایش سرود ملی ساخته شد. به گفته او، در این چارچوب نظم نمایشگاهی است که کشوری تازه‌تأسیس مثل قطر با پرچم و سرود و هویت تاریخی تازه هم‌وزن چین با پنج هزار سال تاریخ امپراتوری می‌شود و پذیرش نقشه کوچک‌شده ایران همان منطقی است که این هم‌وزنی را تحمیل می‌کند. او در جمع‌بندی گفت که در کاخ گلستان امروز، ماکت ناصرالدین شاه بر ماکت تخت طاووس در کنار اصل جواهرات در زیرزمین بانک مرکزی، و ماکت لوح حمورابی در موزه ایران باستان، نمونه‌هایی از همین هم‌نشینی اصل و بدل‌اند که به بدل‌ها مشروعیت می‌بخشد؛ پدیده‌ای که به گفته او «جزو ویژگی‌های جهان امروز» است.
نشست با تأکید دبیر بر ظرافت سخنران نخست در پرهیز از کلی‌گویی و طرح ایده‌ای منسجم درباره ارکان هنر ایرانی، و با اعلام ادامه گفتگو در قالب پرسش و پاسخ جمعی به کار خود پایان داد.
