به گزارش پایگاه خبری تحلیلی سینمای نو، چهارمین و آخرین برنامه از سری دوم بسته «مستندهایی درباره تئاتر ایران» با همکاری مشترک انجمن منتقدان، نویسندگان و پژوهشگران خانه تئاتر و سینماتِک خانه هنرمندان ایران به نمایش درآمد. پس از نمایش «خنده در تاریکی»، نشست نقد و تحلیل آن با اجرای فرزاد فرهوشی(مستندساز) و با حضور مژگان خالقی(کارگردان فیلم) و مسلم آئینی(مدرس، مترجم و منتقد تئاتر) برگزار شد.
فرزاد فرهوشی، پژوهشگر تئاتر، مستندساز و مجری نشست، با اشاره به توجه دقیق فیلمسازان به بازآفرینی فضاهای روایی و جوّ حاکم بر آثار، گفت: ما کمتر میبینیم که فیلمسازی به چنین دقتی برای انتقال آن حالوهوا به مخاطب دست یابد، اما در این اثر چنین اتفاقی افتاده که جای تقدیر و تشکر دارد.
او ضمن خوشآمدگویی به مژگان خالقی و اشاره به ایده تأملبرانگیز «خنده در تاریکی»، از او دعوت کرد تا در این زمینه بیشتر سخن بگوید.
مژگان خالقی، کارگردان مستند «خنده در تاریکی»، با اشاره به انتخاب نام اثر بر اساس رمان درخشان ناباکوف و پیوند آن با فرهنگ اصفهان، بیان کرد: اصفهان از دیرباز پایگاه طنز و خنده بوده است، اما همواره مانعی نگذاشت تا این خنده به شکوفایی کامل برسد؛ از همین رو تلاش کردم نامی انتخاب کنم که هم شعاری نباشد و هم به مضمون اثر نزدیک باشد.
او با تأکید بر اینکه تمام مستندهایش را درباره اصفهان ساخته است و پتانسیل این شهر را فراتر از کارهای انجامشده میداند، افزود: تولید این فیلم به دلیل دشواریهای فنی، محدودیت زمان افراد و ضرورت جابهجایی مداوم دوربین، شش سال از ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۸ به طول انجامید و اگر امروز بخواهم به عقب برگردم، شاید دیگر توان ساخت چنین اثر سختی را نداشته باشم، چرا که پیشبرد آن نیازمند همان جوانی، انرژی و انگیزه خاصی بود که در آن سالها داشتم.
مسلم آئینی، منتقد تئاتر، با اشاره به پیشینه آشناییاش با مژگان خالقی از دهه هشتاد و پشت صحنه سریال «بیداری» به کارگردانی بهرام توکلی (با حضور هنرمندانی چون هومن برقنورد، علیرضا دلاوری و مرحوم داوود رشیدی)، بیان کرد: من ایشان را از دیرباز به عنوان هنرمندی متعهد و با انگیزه در حوزه تئاتر میشناختم، اما نمیدانستم فیلمساز توانایی هم هست؛ چرا که با ساخت مستند «خنده در تاریکی» ثابت کرد که نهتنها تئاتر، بلکه سینمای مستند و عناصر آن را به خوبی میشناسد.
او رویکرد فیلم را در بهرهگیری از گونههای مختلف مستند برای روایت سرگذشت تئاتر اصفهان ستود و افزود: این اثر با نگاهی تاریخگرایانه، مسیر پربار تئاتر اصفهان و ظهور هنرمندان، نمایشنامهنویسان و پژوهشگران بزرگی را که از دل این مکتب برخاستهاند، به زیبایی به تصویر کشیده است.
آئینی، در ادامه نقد خود بر «خنده در تاریکی» با اشاره به اهمیت اسناد در روایتهای تاریخی گفت: حتی وقتی یک فیلم به سمت مستند جعلی یا بازسازیشده میرود، ابتدا باید اسناد را بررسی کند تا بتواند بر اساس آنها تغییر، تحریف یا بازآفرینی درستی از وقایع ارائه دهد.
او رویکرد مژگان خالقی را در این فیلم قابلتوجه دانست و افزود: اثر دچار زیادهگویی، اغراق یا جانبداری نیست و کارگردان تلاش کرده تا با حفظ فاصلهای نسبی، روایتی گزارشگونه ارائه دهد و مخاطب را همراه خود از یک دورهی تاریخی به دوره امروز برساند.
فرهوشی، با اشاره به ویژگیهای اقلیمی و فرهنگی اصفهان و مقایسه آن با دیگر شهرهای پیشرو در هنر نمایش گفت: برخلاف برخی شهرها مانند تبریز که به واسطه ارتباط با آن سوی مرزها و شوروی سابق زودتر با تئاتر مدرن آشنا شدند. شهری که حتی سالنی استاندارد شبیه به تئاترهای مسکو داشت و تخریب شد. اصفهان به دلیل بافت سنتی و مذهبی شرایط متفاوتی داشت، اما حضور اقلیتهای مذهبی نظیر ارامنه و لهستانیها نقشی کلیدی در شکلگیری جریانهای نمایشی آن ایفا کرد.
او با یادآوری خاطرات زندهیاد کشاورز درباره فراگیری تئاتر از ارامنه اصفهان، افزود: این ویژگی خاص اصفهان و مرزبندیهای فرهنگی آن، فضای متناقضی را ایجاد کرده بود که در آن روشنفکری و هنر نمایش، راه خود را از دل همین تفاوتهای طبقاتی و جغرافیایی باز کرد.
کارگردان مستند «خنده در تاریکی» در ادامه نشست با اشاره به زیست فرهنگی اقلیتهای مذهبی در دهههای گذشته گفت: جامعه ارامنه در آن دوران با برخورداری از باشگاه اختصاصی و تفریحات خود، به دلیل تفاوتهای مذهبی و فرهنگی فاصله محسوسی با آن سوی رودخانه داشتند و اصفهان نیز هنوز به وسعت امروزی توسعه نیافته بود.
او با تأکید بر اینکه فضای سنتی شهر بر هنر نمایش سایه انداخته بود، افزود: پیشگامان تئاتر اصفهان، شیوههای نمایش غربی را پنهانی یا از طریق ارتباط با این جامعه میآموختند و به این سوی شهر منتقل میکردند؛ میراثی که سنگبنای آشنایی تئاتر سنتی اصفهان با الگوهای مدرن شد.
خالقی با تمجید از همزیستی کنونی اقلیتها در اصفهان خاطرنشان کرد: خوشبختانه امروز آن فاصلهها رنگ باخته و ارامنه در کنار سایر شهروندان، بخش جداییناپذیری از اصفهان عزیز و نصفجهان را تشکیل میدهند.
مسلم آئینی، منتقد، با اشاره به شیوه روایت «خنده در تاریکی» گفت: فیلم نشان میدهد وقتی جریانی در هنر مسلط میشود، ممکن است جریان دیگری را کنار بزند یا وادار به کنارهگیری کند؛ اما کارگردان در این روایت جانب یکی از طرفها را نمیگیرد و دیدگاههای متفاوت را کنار هم میگذارد.
او این رویکرد را تلاشی برای ارائه گزارشی صادقانه از بزنگاههای تاریخی تئاتر اصفهان دانست و گفت: از اواخر دوره قاجار و پهلوی اول تا ملیشدن صنعت نفت و نمایشهایی چون «نفت» و «تخت جمشید در آتش» که بعدها در تاریخ تئاتر ایران مورد توجه قرار گرفتند.
آئینی با اشاره به بازه زمانی گسترده فیلم افزود: خالقی دستکم ۱۵۰ سال از تاریخ تئاتر اصفهان را روایت میکند؛ بخشی از تاریخ تئاتر ایران که در فیلم با نگاهی نو تاریخ گرایانه و تبارشناسانه بازخوانی میشود.
او به تعطیلی فعالیتهای هنری ارامنه در دوره پهلوی اول، در پی سیاستهای یکسانسازی زبانی، اشاره کرد و گفت: این روند به تئاتر، موسیقی، رقص و دیگر جلوههای فرهنگی این جامعه آسیب زد.
آئینی، در ادامه صحبتهایش درباره مستند «خنده در تاریکی» گفت: فیلم با بازسازی دورههایی از تاریخ تئاتر اصفهان، سراغ بخشهایی از گذشته میرود که نسلهای تازه شاید اطلاعات زیادی درباره آنها نداشته باشند.
او با اشاره به تجربههای آموزش آکادمیک تئاتر در شهرهای مختلف، از عبدالحسین نوشین و فعالیتهای میر سیف الدین کرمانشاهی یاد کرد و گفت در اصفهان نیز جریان آموزش و تولید تئاتر به شکلی دیگر شکل گرفت.
به گفته آئینی، پایه گذاران درام و تئاتر مدرن اصفهان ناصر فرهمند و مهدی ممیزان هستند. نمایشنامههای باقیمانده از ممیزان و روایتهایی که از مطالعه، نمایشنامهنویسی و کارگردانی او در فیلم نقل میشود، بخشی از شواهد این جریان است.
آئینی همچنین نقش هنرمندان اصفهانی را فراتر از تئاتر این شهر دانست و گفت: شماری از آنان بعدها در سینمای ایران اثرگذار شدند. نصرتالله وحدت، با بازی و موقعیتسازیهای کمیکش در فیلمهایی مانند «یک اصفهانی در نیویورک»، نمونهای از این پیوند است؛ هنرمندان اصفهانی را نباید فقط در محدودهی جغرافیایی شهر تعریف کرد.
او از رضا ارحام صدر، محمدعلی کشاورز، و دکتر علی رفیعی نام برد و از زنده یاد جهانگیر فروهر نیز بهعنوان هنرمندی یاد کرد که با وجود مخالفت خانواده، تئاتر را دنبال کرد و بعدها در تاریخ سینمای ایران جایگاهی یافت.
آئینی با اشاره به شیوه روایت فیلم که از راوی زن و مرد بهره جسته، این تکنیک را در خدمت رویکرد بازسازی بزنگاههای تاریخی در فیلم، و از ویژگیهای مهم شیوهی فیلمسازی و روایت پردازی خالقی دانست.
مسلم آئینی با طرح پرسشی درباره ریشههای کهن نمایش در اصفهان و تبارشناسی آن پیش از دوران قاجار بیان کرد: با توجه به اینکه بخشی از تاریخ نمایش ما شفاهی است و آثار مکتوب یا اسناد باستانی مدونی مانند لوحهای گلی یونان باستان در دست نداریم، این پرسش مطرح میشود که آیا روایت یا گزارش مشخصی از نمایشهای سنتی، آیینها و جشنهای پیش از اسلام یا دورههای کهنتر در اصفهان باقی مانده است یا خیر؟
او با اشاره به نمایشهای شادیآور و آیینهای کهنی همچون، کوسه برنشین، میر نوروزی، و جشن انگورچینی افزود: پژوهش در این حوزهها با چالش کمبود منابع مکتوب روبهروست.
مژگان خالقی، کارگردان مستند «خنده در تاریکی»، در پاسخ به پرسشهای مطرحشده درباره ریشههای نمایش در اصفهان بیان کرد: جز تعزیه و برخی متون مکتوب محدود، سند مکتوب دیگری از دوران پیشین به دست نیامده و آنچه وجود داشته بیشتر روایتی شفاهی بوده که به مرور زمان از میان رفته است.
او با اشاره به شکلگیری بنگاههای شادمانی از اوایل دوره قاجار افزود: در این بنگاهها، پدیده زنپوشی بهطور جدی مطرح شد و نمایشهای روحی و بذلهگویانه اصفهان از دل همین بستر رشد کرد. مدیران این بنگاهها در واقع کارگردان و مربی بازیگران بودند؛ گروهها با یکدیگر زندگی میکردند، سفر میکردند و متنهای ثابتی را که داشتند تکرار میکردند، فضایی که ازبرخی جهات یادآور گروههای سیار نمایشی در سینمای جهان است.
خالقی با تأکید بر حضور پررنگ آیینهایی چون تعزیه، پردهخوانی در قهوهخانهها و آیینهای نوروزی در اصفهان توضیح داد: اصفهان به دلیل داشتن سنت دیرینه شبنشینیها، گعدهها و محافل دورهمی، ظرفیت بالایی در پرورش آدمهای طناز و قصهگو داشته است؛ سنتی که ردپای آن را هنوز هم میتوان در این جغرافیا دید.
او به نمونهای از این فرهنگ محفلی در اصفهان اشاره کرد و گفت: نانوایی حاج شاتر ماشالله در سهشنبهها میزبان خوانندگان و هنرمندان بزرگی همچون استاد تاج اصفهانی و محمدرضا شجریان بود و این مکان به یکی از بزرگترین آرشیوهای موسیقی ایران بدل شد؛ سنتی که پس از او نیز توسط فرزندش ادامه یافت.
خالقی در پایان با اشاره به نقش پررنگ موسیقی و هنر در خانوادههای اصفهانی، حتی در دوران محدودیتها، اصفهان را شهری پیشرو در عرصه فرهنگ و هنر خواند که نسلهای جدید نیز به انحای مختلف میراثدار آن بودهاند.





























