به گزارش پایگاه خبری تحلیلی سینمای نو و به نقل از روابط عمومی موزه سینمای ایران، این نشست شامگاه دوشنبه، ۶ مهرماه، با همکاری انجمن تهیه‌کنندگان سینمای مستند و مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی در سالن فردوس موزه سینما برگزار شد. این دو مستند، هر یک از منظری متفاوت، به آیین قالی‌شویان مشهد اردهال پرداخته‌اند؛ آیینی که در پیوند با سنت‌های فرهنگی و مذهبی دیرینه ایران شکل گرفته و در گذر زمان دستخوش تغییرات بسیاری شده است. اجرای این نشست را فخرالدین سیدی، فیلم‌ساز، بر عهده داشت.
دو مستند، دو نگاه به آیین قالی‌شویان
فخرالدین سیدی در ابتدای نشست، ضمن خوشامدگویی به حاضران، با اشاره به تغییرات گسترده آیین قالی‌شویان در چهار دهه گذشته گفت: «امیدوارم از تماشای دو مستندی که شکل عتیقه پیدا کرده‌اند، لذت برده باشید. این دو مستند مربوط به ۴۰ سال قبل هستند و با نگاتیو ۱۶ میلی‌متری ساخته شده‌اند. مراسمی که مشاهده کردید، بسیار دگرگون شده است و محلات و دیگر اجزای مراسم به این شکل نیستند.»
پس از آن، سیدی از فرهاد ورهرام، کارگردان، و عباس باقریان، فیلم‌بردار مستند «بازار اردهال»، دعوت کرد تا درباره روند تولید این اثر و تجربه ثبت تصویری این آیین سخن بگویند.
از پژوهش مردم‌شناختی تا ساخت «بازار اردهال»
فرهاد ورهرام در ابتدای سخنان خود با اشاره به زمان ساخت و سابقه نمایش این مستند گفت: «مستند «بازار اردهال» در سال ۱۳۵۸ ساخته شد و تلویزیون اثر را بدون دلیل خاصی تا چند سال پخش نکرد تا اینکه در قالب مجموعه مستند «کاشان»، ساخته جعفر فاطمی، در سال ۱۳۶۶ یک بار پخش شد. در تیتراژ عنوان سال ۱۳۶۶ درست نیست و نسخه اشتباهی به نمایش درآمد؛ درحالی‌که باید نسخه‌ای با تیتراژ سال ۱۳۵۸ به نمایش درمی‌آمد. تنها تفاوت دو نسخه در همین موضوع است و هیچ تفاوت دیگری ندارند.»
او در ادامه از زنده‌یادان مسعود بهنام و محمود بیگی که در ساخت این مستند همکاری داشتند، یاد کرد و سپس به چگونگی آشنایی خود با آیین قالی‌شویان و شکل‌گیری ایده ساخت فیلم پرداخت.
ورهرام توضیح داد: «در سال ۱۳۵۳ که در بخش مردم‌شناسی دانشگاه علوم اجتماعی بودم، آقای روح‌الامینی سه پروژه تعریف کرده بود که به‌عنوان عکاس با ایشان همکاری داشتم. این پروژه‌ها به ابیانه، میمند شهر بابک و آیین کهن قالی‌شویان مشهد اردهال مربوط می‌شدند. در همان سال، مراسم را دیدم. سال بعد هم همین‌طور بود و پس از آن، گروه دیگر کار را ادامه نداد؛ بنابراین، من تا سال ۱۳۵۵ به‌طور مستمر هر سال برای دیدن مراسم می‌رفتم. در سال ۱۳۵۶ نتوانستم مراسم را ببینم، اما سال بعد دوباره آن را دیدم. سال ۱۳۵۷ نیز، درحالی‌که عازم بازدید از مناطق زلزله‌زده طبس بودم، بار دیگر این مراسم را دیدم، چرا که مسیرهایشان به یکدیگر نزدیک بود.»
از فضای سیاسی سال ۱۳۵۷ تا دشواری‌های تصویربرداری
این مستندساز با اشاره به فضای سیاسی حاکم بر مراسم در سال ۱۳۵۷ افزود: «آن سال، مراسم بسیار جالب شده بود و جوانان شعارهای ضدحکومتی می‌دادند. ژاندارم‌ها نیز برای جلوگیری از درگیری، در اطراف و روی تپه‌ها مستقر شده بودند و من عکس‌های آن را دارم. انقلاب شد و من در سال ۱۳۵۸ طرح را به عباس باقریان دادم تا آن را به تلویزیون ببرد. در ادامه، ساخت این مستند به تصویب رسید.»
ورهرام درباره شرایط تصویربرداری در سال ۱۳۵۸ نیز گفت: «در سال ۱۳۵۸ برای ضبط مراسم رفتیم و متأسفانه، آن زمان ابوالحسن بنی‌صدر، رئیس‌جمهور وقت، برای سخنرانی به آنجا آمده بود. ازاین‌رو، پشت‌بام‌ها را کنترل می‌کردند و اجازه نمی‌دادند کسی آنجا بنشیند؛ درحالی‌که پشت‌بام‌نشینی از ویژگی‌های آیین کهن قالی‌شویان مشهد اردهال به شمار می‌رود.»
بازخوانی پیشینه آیین؛ از روایت‌های تاریخی تا فرضیه مهرگان
ورهرام با اشاره به منابعی که در بررسی پیشینه این آیین مورد توجه قرار داده است، گفت: «نخستین تلنگری که به ما زده شد تا به این موضوع فکر کنیم که آیین کهن قالی‌شویان مشهد اردهال لزوماً به یک مراسم آیینی و مذهبی مرتبط با شهادت مربوط نیست، از کتاب «ارزیابی شتابزده» نوشته جلال آل‌احمد و مقاله «مهرگان در مشهد اردهال» بود. کتاب «تاریخ اجتماعی کاشان» نوشته حسن نراقی نیز اشاراتی به این موضوع دارد؛ ازاین‌رو، سرنخ‌های خوبی به دست آوردیم.»
او در ادامه، با اشاره به روایت‌های تاریخی مرتبط با این مراسم اظهار کرد: «جلال آل‌احمد که درباره این موضوع تحقیقات فراوانی کرده است، داستان پسر امام محمد باقر را تأیید می‌کند، اما درباره اینکه او به ایران آمده و شهید شده باشد و برایش بارگاهی ساخته باشند، سندی وجود ندارد. در اسناد دیگری، مدت برگزاری این مراسم سه هفته ذکر شده و شکل آن نیز به‌صورت بازار بوده است.»
ورهرام با اشاره به وضعیت بازار اردهال در گذشته توضیح داد که این بازار در دوره‌ای رونق چندانی نداشته و حدود ۲۰ آبادی اطراف، برای خریدهای سالانه خود به آنجا مراجعه می‌کردند. به گفته او، بررسی اسناد و روایت‌های تاریخی می‌تواند به شناخت دقیق‌تر نسبت میان این بازار، آیین قالی‌شویان و سنت‌های کهن منطقه کمک کند.
بازاری که سه هفته برپا بود؛ روایتی از اقتصاد و زندگی مردم
این مستندساز، دگرگونی بازار اردهال و کاهش مدت برگزاری آن را نتیجه تغییرات اجتماعی و اقتصادی دانست و گفت: «به‌تدریج، با ساخته‌شدن جاده‌ها، بهبود ارتباطات، نزدیک‌تر شدن شهرها به روستاها و ایجاد مغازه‌ها در روستاها، مدت برگزاری این بازار از سه هفته به یک روز کاهش یافت. یک هفته به جار، یک هفته به قالی و هفته آخر هم به نشات‌جی‌ها اختصاص داشت. در طول این سه هفته، بازار برپا بود و مردم از آباده شیراز، اصفهان و قم به این بازار می‌آمدند.»
ورهرام با اشاره به تحقیقات میدانی خود درباره بازار اردهال بیان کرد: «در جریان تحقیقاتم، تمام روستاها را دیده بودم و حتی با مسگران بازار کاشان که به این آیین می‌آمدند، مصاحبه کرده بودم. معماری بازار اردهال به‌طور کلی از بین رفته است. این بازار قدیمی حجره‌هایی داشت که مسگران در آن‌ها بساط می‌کردند و روستاییان ظروف مسی خود را برای سفیدکردن یا تعمیر به آنجا می‌آوردند. اکنون این مکان به‌طور کلی با آنچه در مستند دیدید، تفاوت دارد و با دیدن این تصاویر احساس غریبی می‌کنید.»
این روایت نشان می‌دهد که بازار اردهال صرفاً محل برگزاری یک مراسم نبود، بلکه فضایی برای مبادله کالا، ارتباط میان روستاها و تداوم برخی حرفه‌های سنتی به شمار می‌رفت؛ فضایی که تغییر شیوه زندگی، توسعه راه‌های ارتباطی و گسترش امکانات جدید، به‌تدریج کارکردهای اقتصادی آن را دگرگون کرد.
از سه هفته تا یک روز؛ تأثیر تحولات اجتماعی بر آیین اردهال
ورهرام با مقایسه شکل گذشته و امروز این مراسم گفت: «در آنجا، شکل و شمایلی از راهپیمایی اربعین به راه انداخته‌اند و مردم از روستاها پیاده به سمت آنجا حرکت می‌کنند. آن‌طور که آل‌احمد می‌گوید، آیین کهن قالی‌شویان مشهد اردهال تنها مراسم مذهبی شیعه است که همواره بر اساس تقویم شمسی و در روز ۱۶ مهر برگزار می‌شود. در سال‌های اخیر، برای افزایش مشارکت مردم، زمان برگزاری مراسم را به نزدیک‌ترین جمعه به این تاریخ منتقل می‌کنند.»
او در ادامه، درباره تغییرات شکل برگزاری آیین و گسترش فعالیت‌های گردشگری در منطقه اظهار کرد: «اکنون این مراسم کاملاً به شکل توریستی برگزار می‌شود و گردشگران خارجی را به آنجا می‌برند. برای آن‌ها جایگاه در نظر گرفته‌اند و آژانس‌های مسافرتی در آنجا فعال هستند. دیگر اوضاع مثل قبل نیست. واقعیت این است که این مراسم هیچ ارتباطی با شهادت یک امامزاده ندارد، اما اکنون واقعاً به شکل مراسم شهادت امامزاده برگزار می‌شود. پیش از انقلاب اسلامی نیز این‌گونه بوده است و جالب اینکه نایب‌تولیت این مکان، رضا پهلوی بوده است.»
این اظهارات، بخشی از دیدگاه تاریخی و مردم‌شناختی ورهرام درباره دگرگونی آیین قالی‌شویان است؛ دیدگاهی که بر ضرورت بررسی منابع تاریخی و تفکیک روایت‌های مستند از برداشت‌ها و تفسیرهای بعدی تأکید دارد.
مهرگان و اردهال؛ ضرورت بازخوانی تاریخی یک سنت کهن
ورهرام با تأکید بر ضرورت پژوهش در حوزه تاریخ و اسطوره‌شناسی، به جشن مهرگان و شیوه برگزاری آن در گذشته پرداخت و خاطرنشان کرد: «جشن مهرگان واقعاً به پژوهشی جدی در حوزه اسطوره‌شناسی و تاریخ‌نگاری نیاز دارد، زیرا هیچ‌کس به‌درستی نمی‌داند این جشن چگونه برگزار می‌شده است. تنها اشاره‌هایی به آن در تاریخ بیهقی و تاریخ طبری وجود دارد که به دربار مربوط می‌شوند و هیچ‌کس نمی‌داند جشن مهرگان در میان مردم به چه صورت برگزار می‌شده است. در اشعار قرن‌های چهارم و پنجم هجری نیز به مهرگان اشاره‌هایی شده است که آن‌ها هم به سنت‌های درباری مربوط می‌شوند.»
او در ادامه، با اشاره به دیدگاه‌های مطرح‌شده درباره ماهیت بازار و جشن مهرگان گفت: «مرحوم بهار در این باره اشاره‌هایی دارد و مهرگان را از جشن‌های پاییزی می‌داند که در جریان آن باید بازاری تشکیل می‌شده است تا مردم گرد هم جمع شوند. در نهایت، آن‌طور که گفته می‌شود، مهرگان پیش از آنکه یک جشن باشد، بازاری بوده که در کنار آن بازی‌هایی نیز انجام می‌شده است؛ موضوعی که در نقاط مختلف جهان نیز مصداق دارد.»
این مستندساز در ادامه، تغییر کارکرد بازار و برجسته‌شدن تدریجی وجه آیینی مراسم را از موضوعات مهم در فهم تحولات تاریخی اردهال دانست و توضیح داد که با کاهش اهمیت و رونق بازار، خود مراسم به‌تدریج پررنگ‌تر شد و در ادامه، تغییرات حکومتی، قدرت و سیاست نیز بر سرنوشت بازار تأثیر گذاشتند.
او در این‌باره گفت: «وقتی بازار اهمیت و رونق خود را از دست می‌دهد، خود مراسم پررنگ‌تر می‌شود تا اینکه آیین کهن قالی‌شویان به‌طور کامل بر بازار غلبه می‌کند. بازار نیز با تغییر حکومت، قدرت و سیاست، بار دیگر تحت تأثیر قرار می‌گیرد و به‌طور کلی از بین می‌رود. اکنون اگر به مشهد اردهال بروید، دیگر از آن بازار قدیمی خبری نیست و فقط بازاری برای فروش لباس‌های دست‌دوم در انتهای آن به چشم می‌خورد.»
ثبت لحظه‌های تکرارنشدنی؛ دشواری فیلم‌برداری از آیین قالی‌شویان
در ادامه نشست، عباس باقریان، فیلم‌بردار مستند «بازار اردهال»، درباره دشواری‌های تصویربرداری از این آیین گفت: «همان‌طور که می‌دانید، این مراسم یک‌روزه است؛ بنابراین، باید بتوانید در یک روز تمام لحظه‌ها را تا جایی که امکان دارد، ضبط کنید. اگر نتوانستید همه لحظه‌ها را ثبت کنید، باید دست‌کم بیش از ۸۰ درصد آن‌ها را ضبط کرده باشید. در غیر این صورت، اثر تا حدودی با مشکل مواجه می‌شود.»
باقریان با اشاره به نقش پژوهش‌های فرهاد ورهرام در روند تولید این مستند افزود: «پیش از آغاز تصویربرداری، تحقیقات فرهاد ورهرام درباره این موضوع را به‌طور کامل خوانده بودم. اساساً شیوه کاری ورهرام این‌گونه است که بر پایه تحقیق پیش می‌رود، بر تاریخ و اتفاقات پیش روی دوربین اشراف دارد و اطلاعات خود را به گروه فیلم‌برداری منتقل می‌کند. در نتیجه، فیلم‌بردار نیز مشتاق می‌شود و به این مراسم علاقه پیدا می‌کند، حتی اگر پیش از آن مراسم را ندیده باشد.»
«بازار اردهال»؛ ثبت تصویری حافظه فرهنگی یک منطقه
نمایش مستند «بازار اردهال» در پنجاه‌وپنجمین نشست «شب‌های مستند» موزه سینما، فرصتی برای بازخوانی بخشی از حافظه فرهنگی و اجتماعی ایران از دریچه سینمای مستند فراهم کرد؛ حافظه‌ای که در تصاویر ثبت‌شده، نه‌تنها شکل برگزاری یک آیین، بلکه مناسبات اقتصادی، حرفه‌های سنتی، روابط میان روستاها و تأثیر تحولات اجتماعی بر زندگی مردم را نیز بازتاب می‌دهد.
این مستند، با ثبت تصویری از فضایی که بخش مهمی از آن در گذر زمان تغییر کرده یا از میان رفته است، اهمیت سینمای مستند را در حفظ نشانه‌های فرهنگی و فراهم‌کردن امکان مطالعه دوباره گذشته یادآوری می‌کند؛ گذشته‌ای که شناخت آن، بدون پژوهش دقیق، ثبت میدانی و بررسی انتقادی روایت‌های تاریخی، کامل نخواهد بود.
