به گزارش گروه تئاتر پایگاه خبری تحلیلی سینمای نو و به نقل از روابط عمومی مجموعه تئاترشهر، اولین آلبوم از پروژه «موسیقی تئاتر» با هنرمندی سعید ذهنی و تهیه کنندگی ارشام مودبیان، عصر روز جمعه ۲۳ مردادماه در قالب نهمین رویداد «جمعه های تئاترشهر» با حضور تعدادی از مخاطبان ، هنرمندان شناخته شده تئاتر و موسیقی ، مدیرکل هنرهای نمایشی ، مدیرکل دفتر موسیقی و مدیر تئاتر شهر در تالار مشاهیر این مجموعه برگزار شد.
داریوش مودبیان مترجم، مدرس و بازیگر تئاتر در ابتدای این برنامه با ارائه توضیحاتی تاریخی و پژوهشی از پیشینه حضور «موسیقی» در «تئاتر»گفت: در اینجا لازم است به پیوند ناگسستنی تئاتر و موسیقی اشاره کنیم؛ پیوندی که همواره وجود داشته و خواهد داشت؛ تئاتر در آغاز آیینی بوده و با موسیقی همراه بوده است. این موسیقی دو کارکرد اصلی دارد: نخست آنکه کلام را پوشش میدهد، به آن آهنگ میبخشد و آن را رنگآمیز میکند، اما هرگز به گونهای نیست که کلام را محو کند؛ زیرا کلام در درجهٔ نخست قرار دارد. دوم آنکه موسیقی در تئاتر، در ابتدا نقشی همراهیکننده دارد و فراتر از مضمون نمایشی نمیرود؛ بلکه در خدمت نمایش است.
این مترجم و بازیگرشناخته شده تئاتر کشورمان در ادامه صحبت های خود با ارائه مستنداتی تاریخی از نحوه ورود، حضور و تداوم موسیقی و آهنگسازی درتئاتر پس از دوران «رنسانس» و اتفاقاتی که موجب می شود موسیقی به سمت تماشاگر گرایش پیدا کند، توضیح داد: پس از این دوره است که ما با آنچه «موسیقی برای نمایش» نامیده میشود، روبهرو میشویم؛ یعنی موسیقی که پس از نگارش نمایشنامه، توسط نویسنده یا کارگردان به آهنگساز پیشنهاد میشود و آهنگساز آن را میسازد. شرایطی که موجب شد پس از «رنسانس» تا «عصرجدید» موسیقی تئاتر گسترش فراوانی پیدا کند و این همان کاری است که آقای سعید ذهنی در تئاتر ما انجام میدهد.
مودبیان در پایان صحبت های خود پس از تشریح آن چه در حوزه موسیقی تئاتر در دوره های مختلف تاریخی تاکنون انجام شده ، اظهار کرد: از نظر من امروزه دو جریان اصلی در موسیقی تئاتر داریم: یکی موسیقی حاضر در صحنه که مورد علاقهٔ کارگردانان پیرو مکتب برشت و تئاتر روایی است و در ایران نیز به شکلی خام اما قابلبررسی تجربه شده است؛ دیگری موسیقی ضبطشده و پخششده که کارگردانانی چون فیلیپ آدریان در فرانسه به نظریهپردازی دربارهٔ آن پرداختهاند. مسیری که لازم است به بهانه چنین رویدادهایی که دربرگیرنده معرفی آثار یک آهنگساز معتبر چون سعید ذهنی است ، روی آن واکاوی وپژوهشی بیشتری انجام شود.
ایرج راد بازیگر وکارگردان پیشکسوت تئاتر کشورمان هم در در ادامه این مراسم گفت : من در اینجا با ذهنیت از پیش تعیینشده نیامدهام، اما آنچه میتوانم خدمتتان عرض کنم این است که تئاتر و موسیقی همواره دو عنصر همراه یکدیگر بوده و در همه زمینهها و در همه جای دنیا این پیوند شکل گرفته است. البته «موسیقی تئاتر»، تفاوت اصلیاش با دیگر انواع موسیقی در این است که موسیقیای تأثیرگذار، فضاساز و تصویرگر لحظات است؛ یعنی بدون آنکه شما تصویری ببینید، ذهنیت و گرایش شما را نسبت به آنچه در صحنه میگذرد، رقم میزند و فضای منتقلشده از صحنه به تماشاگر را تأثیرگذارتر میکند.
وی ادامه داد: در دانشکدههای ما نیز، از قدیمالایام کلاسهای موسیقی وجود داشته و سلفژ یکی از اصول اصلی تدریس میشده است. طبیعتاً این جایگاه موسیقی، مسائل گوناگونی را دربرمیگیرد. کما اینکه یکی از مهمترین این مسائل، مسئله ریتم است؛ ریتم در نمایش، در کار صحنه، در سینما و در هر اثر نمایشی، عنصری بسیار حیاتی و تأثیرگذار است.
راد با قدردانی از تلاش های سعید ذهنی و دیگر هنرمندانی که در عرصه موسیقی تئاتر تلاش داشتند، تصریح کرد: موسیقی نیز چنین خاصیتی دارد و الهامبخش آن لحظات نمایشی است. خود ایران، زمانی که اپراها روی صحنه میرفتند، طبیعتاً گروه موسیقی همراهیشان میکرد. حتی در تعزیه نیز میبینیم که موسیقی همراه تعزیهخوانی است، ریتم و فضای آن را تنظیم میکند؛ چه فضای جنگ، چه فضای پرالتهاب، چه فضای احساسی و چه فضای غمانگیز، و تأثیر غم را به ما منتقل میسازد. موسیقی، همانگونه که گفته شد، یکی از ارکان و اساس هنر نمایش است و در تمام جهات و لحظات میتواند همراه نمایش تأثیرگذار باشد و با تماشاگر ارتباط برقرار کند. شرایطی که هنرمندی چون سعید ذهنی و دیگر همکارانش سرمنشا خدمات موثری بودند که امروز شاهد رونمایی بخش هایی از این تلاش ها هستیم.
پس از صحبت های ایرج راد، فایل صوتی صحبت های شکرخداگودرزی نویسنده و کارگردان تئاتر به مناسبت انتشار آلبوم «موسیقی تئاتر» سعید ذهنی در تالار مشاهیر پخش شد.
گودرزی در این فایل صوتی گفت: من سعید را از سالها پیش میشناسم؛ ما در دانشکده همدوره بودیم و از لحاظ روحی به هم نزدیکیم. او هنرمندی سرشار از ذوق، احساسات بسیار و دقتی مثالزدنی است که نسبت به کارش مسئولیتپذیر است، اوتمام آن چه برای موسیقی نمایش در نمایشنامه اشاره شده را موبهمو پیش میبرد، موتیفهای موسیقایی را بهدقت استخراج میکند و رابطۀ میان موسیقی امروز و موسیقی کهن را بهخوبی آشکار میسازد، بهویژه اگر اثر به لایههای اسطورهای یا تاریخی راه یابد.
وی ادامه داد: سعید ذهنی هرگز برای آموزش دادن، ابرو درهم نمیکشد و هیچگاه حالت تحکم به خود نمیگیرد. او دوست دارد کار به بهترین شکل پیش برود؛ من امیدوارم وی همواره در کارهایش موفق باشد و با همین دقت، کارهایش را ادامه دهد. به نظر من، سعید جدای از مرام و معرفت و دوستیاش، یکی از بهترینهای موسیقی تئاتر است.
فرهاد ناظرزاده کرمانی مدرس، مترجم، پژوهشگر و نویسنده تئاتر هم در بخش دیگری از مراسم رونمایی آلبوم «موسیقی تئاتر» سعید ذهنی اظهار کرد: من سعید ذهنی را از دوران دانشجویی تا امروز میشناسم و همیشه در تماس بودهایم. همواره فکر میکردم که ایشان با دانش موسیقیای که دارند، میتوانند روزنهای نو به تئاتر ایران بگشایند. خوشبختانه پیشبینیام درست بود. همواره هم دلم میخواست آقای ذهنی دامنه مطالعات خود را به حوزه «موزیکالدراما» بکشانند، زیرا در ایران چندان با این گونهها آشنا نیستیم ؛ مسیری که برای خلق یک نمایش خنیاگرانه، آشنایی با موسیقی ضروری است.
این مدرس تئاتر با اشاره به اینکه امروزه یکی از قالبهای مهم تئاتر جهان، نمایش موسیقایی است، گفت: به عقیده برخی منتقدان بزرگ، یک اثر هنری خوب – چه نمایشنامه، چه نقاشی و حتی معماری – در نهایت باید به موسیقی برسد؛ یعنی وقتی به آن مینگریم، گویی قطعهای موسیقی در ذهنمان نواخته میشود. مثلاً مسجد شیخلطفالله باید در نگاه بیننده، تداعیکننده یک سمفونی باشد. از دیدگاه من، نمایشنامه خوب نمایشنامهای است که به شعر ختم شود (که این نگاه ریشه خانوادگی دارد، چون همه خانواده من شاعر بودند). اما برخی معتقدند که اثر هنری باید احساسی موسیقایی برانگیزد؛ درست مانند شعر نیما که اگر تا پایان بخوانید، گویی قطعهای موسیقی شنیدهاید. از این رو، اهمیت موسیقی فراتر از خودِ موسیقی است و در نهایت باید به آن برسیم. به همین دلیل، به آثاری از قبیل کارهای آقای سعید ذهنی نیاز داریم.
شروین عباسی آهنگساز و عصو انجمن صنفی موسیقی تئاتر هم پس از صحبت های ناظرزاده گفت: سعید ذهنی با پیشینه تئاتری و شناخت عمیق از ساختار درام و موسیقی، توانسته فضاهای گوناگونی را تجربه کند و به زبانی شخصی دست یابد. برای من، تداوم در شناخت، مهمترین ویژگیای است که کمتر آهنگسازی از آن برخوردار است و ما بهندرت آهنگسازی را مییابیم که فراتر از موسیقی دراماتیک، حضوری مستمر و تأثیرگذار داشته باشد. هرچند پروژههای دیگری نیز انجام شده، اما این تداوم حضور استاد ذهنی، نادر است و نیاز به واکاوی آکادمیک دارد.
وی با اشاره به حضور مستمر سعید ذهنی در فعالیت های صنفی تصریح کرد: معتقدم در این سالها با مدیریت ایشان و تقسیم وظایف در حوزههای مختلف، فعالیتهای صنفی موسیقی تئاتر به مراتب گسترش یافت. از جمله دستاوردهای مهم، برگزاری نخستین کنسرتهای مستقل موسیقی تئاتر و همچنین پروژههای موسیقی تئاتر کودک در ایران بود؛ تجاربی که پیشتر در کشور سابقه نداشت، در مجموع سالهایی که افتخار آشنایی با آقای ذهنی را داشتم، تداوم مدیریتی و تکثر تخصصی ایشان بسیار تأثیرگذار بوده و نتایج آن را در بسیاری از فعالیتهای انجمن صنفی مشاهده میکنیم.
در بخش دیگری از برنامه بود که فایل صوتی صحبت های امیردژاکام نویسنده، کارگردان، بازیگر و مدرس تئاتر درباره نحوه فعالیت های مشترک وی با سعید ذهنی در پروژه های مختلف نمایشی برای حاضران در مراسم پخش شد.
دژاکام دراین فایل صوتی گفت: من و سعید نمایشهای متعددی را با هم کار کردیم؛ نخستین اثر مشترکمان، نمایش «زیباترین گلهای قالی» در سالن اصلی شهر بود. سعید در آن اجرا هم بازی میکرد، هم پیانو مینواخت، هم موسیقی نمایش را ساخته بود و گروه کُر نیز همراهیاش میکرد. پس از آن، گمان میکنم در چندین نمایش با هم کارهای زیادی انجام دادیم که هریک برای من ارزشمند هستند.
وی افزود: ما در همکاریهایمان به جایی رسیده بودیم که کافی بود بگویم «سعید جان!» و نگاهش کنم؛ گاهی نزدیک به یک دقیقه در سکوت به هم نگاه میکردیم و او میگفت: «متوجه شدم.» بلافاصله، ملودی، هارمونی یا نُت دیگری را آغاز میکرد و موسیقیمان شکل تازهای میگرفت. حاصل این لحظات، اجراهایی بود که بدون هیچ کلمهای، تنها از راه نگاه به دست میآمد. او تمام عمرش را وقف ساخت موسیقی برای نمایش و فیلم کرد و بهحق آهنگساز بسیار خلاق و فوقالعادهای است. من با آهنگسازان زیادی کار کردهام، اما آنچه با سعید به دست آوردیم، لحظهبهلحظه و در کنار نمایش شکل میگرفت.
دژاکام بیان کرد: سعید عواطف بازیگران، ضرباهنگ حرکتها و کاملشدن لحظات نمایش را میدید؛ از یک خط ملودی ساده شروع میکرد و آرامآرام، هارمونی و بافت نهایی موسیقی پدیدار میشد. او همراه ما، تمام مسیر را طی کرده بود.من در اینجا همیشه با موسیقی تو زیستم، با آن گریستم و از ته دل دوستت داشتم و همچنان دارم و امیدوارم اگر عمری باقی باشد، تو و من در آرامش روحی و روانی، «خیام» را روی صحنه ببریم و اثری ماندگار خلق کنیم. سعید، پاینده باش و برای تئاتر ایران، موسیقیهای بسیار بساز.
علیرضا گیلوری مدیرعامل خانه تئاتر هم در بخش دیگری از این برنامه گفت: من میخواهم این بار از جنبهای دیگر از شخصیت آقای ذهنی بگویم. طی همین ۹ ماهی که در خانه تئاتر حضور دارم، میتوانم با اطمینان بگویم که سعید ذهنی یکی از دغدغهمندترین افراد فعال در این مجموعه صنفی است و با وجود تمام مشغلهها و زحمات فراوانی که در حوزه تخصصی خود متحمل میشود، بهندرت پیش میآید که کسی به اندازه ایشان پای کار باشد. افزون بر روزهای معیّنی که انجمنها جلسات خود را برگزار میکنند، من هفتهای دو تا سه بار با خود آقای ذهنی یا گفتوگوی تلفنی دارم یا جلسات حضوری برگزار میکنم که همواره برایم سودمند بوده است.
وی افزود : سعید ذهنی در این مدت با بیش از ۳ هزار و ۷۰۰ عضو فعلی خانه تئاتر در تعامل است و من شخصاً از او می آموزم. برای من بسیار ارزشمند است که وی حتی ساعت یک بامداد نیز به فکر اعضای خود هستند و یا ساعت هشت و نیم صبح برای رفع یک مشکل صنفی یکی از عزیزان تلاش میکنند. این رفتار برای من و همه هنرمندان تئاتر گرانبهاست و به یاد ندارم که ایشان هیچگاه درخواستی برای خودشان مطرح کرده باشند؛ خواستههایشان همواره معطوف به همه جامعه تئاتر است؛ رویکردی که برای من مایه انگیزه و امید است. به جرات می توان گفت این هنرمند ارزنده با چند دهه فعالیت مستمر، تئاتر را زندگی میکنند. آقای ذهنی من از شما سپاسگزارم که هستید، در کنار ما ایستادهاید و به پیشرفت بچهها کمک میکنید. امیدوارم همواره با همین قدرت ادامه دهید تا ما نیز در کنارتان بیاموزیم و لذت ببریم.
سعید ذهنی آهنگساز پروژه «موسیقی تئاتر» به عنوان سخنران پایانی مراسم رونمایی ضمن قدردانی از هنرمندان، دست اندرکاران برگزاری این مراسم، نشر «زروان»، مدیریت خانه تئاتر، مدیریت اداره کل هنرهای نمایشی، مدیریت دفتر موسیقی، مدیریت تئاتر شهر و سایر هنرمندان و مدیرانی که در این رویداد حضور داشتند گفت: هرگز تصور نمیکردم و نمیکنم که اینقدر شایسته باشم، اما اگر چنین است، خوشحالم. به یاد دارم که در سالهای ۱۳۶۷ و ۱۳۶۸ آرزوی دیرینم این بود که تئاتر موسیقی داشته باشد؛ روزگاری که موسیقی در تئاتر یا با آواز همراه بود یا اصلاً نبود.یادم میآید وقتی برای نخستین بار ردیف بودجهای برای موسیقی تئاتر تعریف شد، از ذوق گریه میکردم؛ همانگونه که وقتی نام آهنگساز را روی بیلبوردها میدیدم، باز هم از شوق میگریستم.
وی ادامه داد: انتشارچنین پروژه ای آرزویم بود و بسیار دوست داشتم که این اتفاق بیفتد و امروز از وقوع آن شادمانم. البته اتفاق امروز را فقط آغازی میدانم و یقین دارم که اتفاقات بسیار بهتر در راه است. امشب برای من فقط شب رونمایی از یک آلبوم نیست؛ شب مرور بخشی از یک زندگی است؛ زندگیای که نزدیک به چهار دهه با تئاتر و موسیقی تئاتر سپری شده، با صحنهها، آدمها، رنجها، شادیها و رویاهایی که گاهی به موسیقی بدل شدند.
این آهنگساز بیان کرد: اگر بخواهم این مسیر را از جایی آغاز کنم، باید از دو استاد یاد کنم: زندهیاد استاد بازجانیان که مرا با جهان موسیقی آشنا کرد و از کودکی تا چهاردهسالگی افتخار شاگردی او را در زمینه نوازندگی پیانو داشتم؛ و استاد بزرگوار حمید سمندریان که اگر اعتماد ایشان به من که آن روزها دانشجوی تئاتر بودم نبود و آن فرصت بزرگ را برای ساختن موسیقی نمایش «دایره گچی قفقازی» را نمییافتم، اصلا شاید امروز نه من اینجا ایستاده بودم و نه موسیقی تئاتر در زندگیام چنین سرنوشتی مییافت. آن اعتماد برای من فقط یک فرصت کاری نبود؛ آغاز راهی بود که هنوز پس از سالها در آن گام میزنم. من امروز با همه احترام و دلتنگی، یاد هنرمندان و استادانی چون حمید سمندریان، هادی مرزبان، بهرام بیضایی، پروانه مژده، رکنالدین خسروی و دیگر عزیزانی که هر کدام بخشی از جان تئاتر این سرزمین بودند یاد استادانی را گرامی میدارم که دیگر در میان ما نیستند اما نامشان برای من فقط خاطره نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ و حافظه هنری من است.
ذهنی در بخش دیگری از صحبت های خود گفت: من سپاسگزارم از تمام کارگردانانی که در این سالها به من اعتماد کردند و موسیقی نمایشهایشان را به من سپردند؛ هر اثر، گفتوگویی بود میان من و جهانِ آنها و هر اعتماد، مسئولیتی بود که کوشیدم با عشق و توانِ تمام پاسخاش دهم. از همه نوازندگان، خوانندگان و صدابردارانی که در این چهل سال در کنارم ایستادند نیز صمیمانه سپاسگزارم. بسیاری از آنچه امروز میشنوید، حاصل اندیشه یک نفر نیست؛ حاصل همراهی انسانهایی است که با هنر و مهارت خود کمک کردند تا آنچه در ذهن و جانم شکل گرفته، درست، دقیق و حرفهای عرضه شود. من از ارشام مودبیان هم صمیمانه سپاسگزارم که این صدا را شنید و در ثبت و معرفی بخشی از موسیقی تئاتر این سرزمین همراهی و با عشق به تئاتر و موسیقی تئاتر، برای انتشار این آلبوم -که برای من و شاید برای تاریخ موسیقی تئاتر ایران ارزشی ویژه دارد، ایستادگی کرد.این آلبوم برای من فقط مجموعهای از قطعات موسیقی نیست؛ بخشی از حافظه من است، ردپای سالهایی که گذشتند، آدمهایی که آمدند و رفتند، صحنههایی که تکرار نمیشوند و موسیقیهایی که هرکدام تکهای از زندگیام را با خود حمل میکنند.
وی در پایان صحبت های خود گفت: در پایان، دلم میخواهد از دو نفر یاد کنم که بیش از همه زندگی را به من آموختند: پدر و مادرم و برای روحشان آرامش آرزو میکنم و امیدوارم هرکجا که هستند، اگر صدایی از این موسیقی به آنها برسد، بدانند که بخشی از آنچه امروز هستم از آنهاست. از برادر و خواهرم و دخترم ساغر نیز سپاسگزارم که در تمام این سالها کنارم بودند.و اما تلما همسرم؛ شاید بعضی همراهیها را نتوان با کلمات توضیح داد. تلما در تمام این سالها نه فقط همسرم، که پناه و پشتوانهام بود؛ کسی که علیرغم همه بیمهریها، ناملایمات و نامردمیهای این راه، چون کوه ایستاد و در کنارم ماند. اگر امشب میتوانم با آرامش از این مسیر و این موسیقی سخن بگویم، بخشی از آن آرامش را مدیون او هستم.و حالا این موسیقیها را به شما میسپارم، به شما که شنونده آنها هستید، و به آیندهای که امیدوارم موسیقی تئاتر در آن جایگاه شایستهتری در حافظه فرهنگی این سرزمین پیدا کند.
براساس این گزارش در پایان مراسم تابلوی اولین آلبوم از پروژه «موسیقی تئاتر» در حضور تعدادی از هنرمندان پیشکسوت حاضر در تالار مشاهیر رونمایی شد.
ایرج راد بازیگر و کارگردان تئاتر، فرهاد ناظرزاده کرمانی مدرس و پژوهشگر تئاتر، رضا بابک بازیگر و کارگردان تئاتر، داریوش مودبیان پژوهشگر، مترجم ، بازیگر و کارگردان تئاتر، مجید قناد بازیگر و کارگردان تئاتر، سیروس کهوری نژاد بازیگر و کارگردان تئاتر، تاجبخش فناییان کارگردان و مدرس دانشگاه ، حسین سحرخیز بازیگر و کارگردان تئاتر، مجید جعفری بازیگر تئاتر ، علی جعفری پویان مدرس و نوازنده ویولن، آرام مجضری نویسنده و پژوهشگر تئاتر، حمید شریف زاده بازیگر و کارگردان تئاتر، آساره هداوند بازیگر، مریم یوسف بازیگر، مجید مولانیا نوازنده ، بهمن روشنی بازیگر و نوازنده ، هادی لشگری نوازنده و بازیگر، حمید یزدانی بازیگر تئاتر و تلویزیون، کامبیز بنان بازیگر و کارگردان تئاتر، منوچهر اکبرلو پژوهشگر، نویسنده و منتقد تئاتر ، میثم یوسفی بازیگر و کارگردان تئاتر و اتابک نادری بازیگر و مدیر کل هنرهای نمایشی وزارت فرهنگ ، بابک رضایی مدیرکل دفتر موسیقی وزارت فرهنگ، احمد حسین فتایی مشاور اجرایی معاونت امور هنری وزارت فرهنگ، اصغر خلیلی کارگردان مدیر مجموعه تئاتر شهر، علیرضا گیلوری مدیرعامل خانه تئاتر، رضا بصیرت مدیرعامل انجمن هنرهای نمایشی ایران، اسحاق شکری مدیرعامل انجمن موسیقی ایران از جمله هنرمندان و مهمانانی بودند که در این مراسم حضور داشتند.
