به گزارش گروه تئاتر پایگاه خبری تحلیلی سینمای نو و به نقل از روابط عمومی جشنواره، نشست تخصصی «سایه‌بازی؛ روایت نور و بدن» هم‌زمان با بیست‌ویکمین جشنواره بین‌المللی نمایش عروسکی تهران-مبارک، با سخنان حمید رحمانیان برگزار شد.
در این نشست، پوپک عظیم‌پور دبیر رویداد، عادل بزدوده، سلما محسنی، اصغر خلیلی مدیر مجموعه تئاتر شهر و جمعی از هنرمندان نمایش عروسکی حضور داشتند.
آرزو عالی، مدیر بخش سمینار و آموزش بیست‌ویکمین دوره جشنواره، در ابتدای برنامه ضمن خوشامدگویی به حاضران، آنها را به تماشای سخنان حمید رحمانیان دعوت کرد.
رحمانیان در ابتدای این نشست با اشاره به پیشینه تحصیلی و حرفه‌ای خود گفت که تحصیلاتش را در رشته گرافیک و طراحی در دانشگاه تهران آغاز کرده و پس از مهاجرت به آمریکا در حوزه انیمیشن ادامه داده است. او پس از مدتی از انیمیشن فاصله گرفته و به فیلمسازی روی آورده، اما در ادامه به این نتیجه رسیده است که می‌تواند بخشی از فعالیت خود را به معرفی فرهنگ و زیبایی‌های ایران اختصاص دهد.
او درباره انگیزه خود برای بازگشت به فرهنگ و ادبیات ایران توضیح داد: «ما در خارج از ایران چیزی به نام ایران فرهنگی نمی‌شناسیم؛ همه‌چیز ایرانِ سیاست‌زده است.» به گفته رحمانیان، همین موضوع باعث شد به این فکر کند که از طریق تصویر و هنر، بخشی از زیبایی‌های فرهنگ ایران را به مخاطبان معرفی کند.
رحمانیان شاهنامه را یکی از مهم‌ترین ابزارهای این مسیر دانست و گفت که به دلیل ظرفیت بالای تصویری این اثر، آن را به‌عنوان «وسیله نقلیه» برای انتقال دنیای تصویری و فرهنگی ایرانی انتخاب کرده است. این مسیر که حدود ۱۷ تا ۱۸ سال پیش آغاز شد، ابتدا قرار بود با تولید یک کتاب به پایان برسد، اما به‌تدریج به پروژه‌های مختلفی از جمله کتاب‌های تصویری، پروژه‌های شنیداری و آثار پاپ‌آپ گسترش پیدا کرد.
رحمانیان درباره نقطه عطف ورودش به تئاتر سایه نیز به آشنایی با آثار لوته راینیگر ، هنرمند و فیلمساز آلمانی، اشاره کرد. او گفت که شیوه استفاده راینینگر از سیلوئت و سایه برایش جذاب بوده و همین آشنایی باعث شده است تصمیم بگیرد تجربه مشابهی را با بهره‌گیری از عناصر فرهنگی و تصویری ایران دنبال کند.
او در ادامه گفت که برای یادگیری این شیوه، مدتی فعالیت‌های دیگر خود را کنار گذاشته و به تجربه و یادگیری تکنیک‌های سایه و سیلوئت پرداخته است. نخستین تجربه‌های او در این زمینه با اثری درباره «ضحاک» و با تکیه بر تصویرسازی‌ها و مینیاتورهای ایرانی شکل گرفت.
رحمانیان سپس از آشنایی با لری رید و تجربه همکاری و کارآموزی نزد او به‌عنوان یکی دیگر از مراحل مهم شکل‌گیری زبان اجرایی خود یاد کرد. او پس از این تجربه، در پروژه «زال و رودابه» تلاش کرد آموخته‌هایش را با ایده‌های شخصی خود ترکیب کند و در این مسیر استفاده از پروژکتور و امکانات سینمایی را وارد ساختار اجرایی کرد.
این هنرمند تأکید کرد که اگرچه روش او از یک سنت و مدرسه مشخص در تئاتر سایه تأثیر گرفته است، اما بخش مهمی از سیستم اجرایی آثارش حاصل تجربه و کشف شخصی اوست.
یکی از محورهای اصلی این نشست، چگونگی برقراری تعادل میان سنت و تجربه‌گرایی معاصر بود. رحمانیان در پاسخ به پرسشی درباره چگونگی ترکیب شاهنامه و سنت‌های تصویری ایران با فناوری‌های جدید گفت که این ارتباط بیش از هر چیز به رابطه شخص هنرمند با اثر بازمی‌گردد.
او تأکید کرد: «هر کاری که یک فرد انجام می‌دهد، در حقیقت ترجمه و انعکاس آن چیزی است که درون خودش وجود دارد.»
رحمانیان در ادامه، زمان و زندگی کردن با یک اثر را از عوامل مهم در شکل‌گیری و تأثیرگذاری آن دانست و افزود هرچه هنرمند زمان بیشتری با اثر زندگی کرده و در آن کندوکاو داشته باشد، امکان بیشتری برای آفرینش و برقراری ارتباط با مخاطب پیدا می‌کند.
او درباره ویژگی تئاتر سایه نیز گفت که این شیوه اجرایی از قدیمی‌ترین شکل‌های نمایش به شمار می‌رود و جذابیت آن در این است که همه چیز را به‌طور کامل به مخاطب نشان نمی‌دهد. به اعتقاد او، همین قابل مشاهده نبودن بخشی از تصویر باعث می‌شود ذهن تماشاگر فعال شود و او بخشی از تصویر و روایت را در ذهن خود کامل کند.
رحمانیان افزود که تلاش کرده است این سیستم بسیار قدیمی و سنتی را با سیستم‌های مدرن، فناوری‌های الکترونیک و امکانات تصویری معاصر ترکیب کند و از این طریق به زبان اجرایی شخصی خود برسد.
رحمانیان در بخش دیگری از سخنانش به ساختار فنی اجراهای خود پرداخت و توضیح داد که در این آثار تعداد بسیار زیادی «کیو» یا فرمان اجرایی از پیش تعریف می‌شود.
او با توضیح مفهوم «کیو» گفت که در یک اجرا ممکن است صدا، حرکت بازیگر، نور، موسیقی و افکت‌های مختلف باید در زمان مشخص و با ترتیب دقیق اتفاق بیفتند. این اتفاق‌ها از پیش طراحی و تعریف می‌شوند تا هر شب اجرای اثر با ساختاری یکسان پیش برود.
او در توضیح سیستم اجرایی آثار خود گفت که بخشی از وظیفه‌ای که معمولاً در تئاتر برعهده استیج منیجر است، در سیستم اجرایی او به کامپیوتر منتقل شده است؛ به این معنا که نور، افکت‌های صوتی، موسیقی، دیالوگ و دیگر عناصر فنی از طریق یک سیستم کامپیوتری و به‌صورت هماهنگ کنترل می‌شوند.
رحمانیان تأکید کرد که با وجود استفاده از فناوری دیجیتال، بخش عمده اتفاقات اجرایی در صحنه همچنان به‌صورت دستی و توسط گروه اجرا می‌شود و فناوری بیشتر نقش هماهنگ‌کننده و هدایت‌کننده را بر عهده دارد.
او در ادامه با اشاره به فرایند تولید آثارش گفت که برای ساخت یک اثر ممکن است چند سال زمان صرف شود و در این مدت، گروه هر روز با صحنه‌ها و مسائل اجرایی مختلف درگیر است تا «معماهای» هر صحنه را حل کند.
به گفته رحمانیان، همین فرایند طولانی و آزمون و خطا در نهایت به شکل‌گیری سیستمی منجر شده است که در آن سنت سایه‌بازی، تصویرسازی ایرانی، روایت‌های شاهنامه‌ای و فناوری‌های معاصر در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.
پس از پایان بخش نخست برنامه، پوپک عظیم‌پور تبریزی، دبیر بیست‌ویکمین جشنواره بین‌المللی نمایش عروسکی تهران-مبارک، ضمن قدردانی از حضور حمید رحمانیان، از او، آرزو عالی و تیم اجرایی جشنواره تشکر کرد.
عظیم‌پور با اشاره به سخنان رحمانیان، بر اهمیت توجه دوباره به گنجینه‌های فرهنگی و ادبی ایران تأکید کرد و گفت که شاهنامه و دیگر آثار ادبی و فرهنگی ایران همچنان ظرفیت‌های بسیاری برای بازخوانی و آفرینش‌های تازه دارند.
او با اشاره به اینکه رحمانیان «ایران فرهنگی» را با خود به نیویورک برده است، سخنان این هنرمند را حاصل تجربه و کشف و شهود شخصی او دانست و گفت این گفت‌وگو برایش دلنشین بوده است.
دبیر جشنواره همچنین بر ظرفیت گسترده ادبیات کلاسیک و معاصر ایران برای خلق آثار تازه تأکید کرد و گفت که هنرمندان می‌توانند با دقت، کشف و شهود و نگاه تازه به این منابع مراجعه کنند.
او همچنین تئاتر سایه را یکی از کهن‌ترین نمونه‌های تئاتر عروسکی در جهان دانست و ابراز امیدواری کرد هنرمندان حاضر در جشنواره بتوانند با عروسک‌های خود «شعبده» و «اعجاز» تازه‌ای روی صحنه خلق کنند.
دبیر جشنواره در بخش دیگری از سخنان خود از مدیر پیشین مجموعه تئاتر شهر برای همراهی با برگزاری این برنامه و اختصاص «جمعه‌های تئاتر» به این رویداد تشکر کرد و همچنین از اصغر خلیلی، مدیر جدید مجموعه تئاتر شهر و همکاران این مجموعه برای میزبانی از برنامه‌های جشنواره قدردانی کرد.
در ادامه برنامه، آرزو عالی از حاضران دعوت کرد به تماشای بخش کوتاهی از پشت صحنه یکی از آثار حمید رحمانیان بنشینند. فیلمی که بخشی از فرایند دشوار و زمان‌بر شکل‌گیری آثار این هنرمند را نشان می‌داد.
عالی در پایان با تشکر از حاضران، آنها را به تماشای دیگر آثار رحمانیان دعوت کرد و گفت آثار این هنرمند در فضای سوشال نیز در دسترس علاقه‌مندان قرار دارد.
او همچنین توضیح داد که فیلم ۵۸ دقیقه‌ای ارائه‌شده در این برنامه به‌صورت ویژه برای بیست‌ویکمین جشنواره بین‌المللی نمایش عروسکی تهران-مبارک آماده شده است.
بر اساس اعلام دبیرخانه، کارگاه «سایه‌بازی؛ روایت نور و بدن» هم‌زمان در پلتفرم «هاشور» و «تلویزیون تئاتر ایران» به‌صورت آنلاین و رایگان در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته است.
